Πενήντα δύο χρόνια συμπληρώνονται φέτος από τις δραματικές ημέρες του Αυγούστου του 1974, όταν η Κύπρος βρέθηκε αντιμέτωπη με τη δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής, τον λεγόμενο «Αττίλα ΙΙ». Οι ημέρες από τις 14 έως τις 16 Αυγούστου αποτέλεσαν την κορύφωση μιας εθνικής τραγωδίας, η οποία είχε ως αποτέλεσμα την κατάληψη μεγάλου μέρους του νησιού, τον εκτοπισμό χιλιάδων ανθρώπων και τη δημιουργία της γραμμής διαχωρισμού που παραμένει μέχρι σήμερα.
Η αυγή της 14ης Αυγούστου – Η έναρξη της επίθεσης
Τις πρώτες πρωινές ώρες της 14ης Αυγούστου 1974, ενώ οι συνομιλίες στη Γενεύη είχαν οδηγηθεί σε αδιέξοδο, οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις ξεκίνησαν τη δεύτερη μεγάλη επιχείρησή τους στο νησί μας.
Η επίθεση εκδηλώθηκε σε πολλά μέτωπα ταυτόχρονα. Τουρκικά αεροσκάφη βομβάρδισαν θέσεις της Εθνικής Φρουράς, ενώ μονάδες πεζικού και τεθωρακισμένων προωθήθηκαν προς τη Μεσαορία, την Αμμόχωστο, τη Μόρφου και την περιοχή της Λευκωσίας.
Οι δυνάμεις της Εθνικής Φρουράς, ήδη καταπονημένες από τις μάχες του Ιουλίου, προσπάθησαν να ανακόψουν την προέλαση, όμως η διαφορά σε οπλισμό, αεροπορική κάλυψη και αριθμούς ήταν καθοριστική.
Το μέτωπο της Αμμοχώστου – Η πόλη που άδειασε σε λίγες ώρες
Ένας από τους βασικούς στόχους της επιχείρησης ήταν η Αμμόχωστος. Η πόλη, ένα από τα σημαντικότερα οικονομικά και τουριστικά κέντρα της Κύπρου πριν από το 1974, βρέθηκε στο επίκεντρο των επιχειρήσεων.
Οι κάτοικοι του Βαρωσιού, μπροστά στην ταχεία προέλαση των τουρκικών δυνάμεων, εγκατέλειψαν τις περιουσίες τους με την πεποίθηση ότι η επιστροφή τους θα ήταν σύντομη. Πολλοί έφυγαν μόνο με τα απολύτως απαραίτητα, αφήνοντας πίσω σπίτια, καταστήματα και προσωπικά αντικείμενα.
Η πόλη πέρασε υπό τουρκικό στρατιωτικό έλεγχο και η περίκλειστη περιοχή του Βαρωσιού παρέμεινε για δεκαετίες κλειστή και εγκαταλειμμένη.
Μαζί με την Αμμόχωστο χάθηκαν και δεκάδες χωριά της επαρχίας, όπως:
- Άγιος Σέργιος
- Λευκόνοικο
- Τρίκωμο
- Αχερίτου
- Βατυλή
- Άσσια
- Περιστερωνοπηγή
- Μαράθα
- Σανταλάρης
- Αλόα
Η πεδιάδα της Μεσαορίας, ένας από τους πιο εύφορους τόπους της Κύπρου, πέρασε σχεδόν εξ ολοκλήρου υπό τουρκικό έλεγχο.
Η μάχη της Λευκωσίας και η ΕΛΔΥΚ
Ιδιαίτερα σκληρές ήταν οι μάχες στην περιοχή της Λευκωσίας. Η Ελληνική Δύναμη Κύπρου (ΕΛΔΥΚ) έδωσε σφοδρές μάχες στην περιοχή του στρατοπέδου της, κοντά στην Κοκκινοτριμιθιά και την περιοχή της Μιας Μηλιάς.
Οι άνδρες της ΕΛΔΥΚ αντιστάθηκαν απέναντι σε ισχυρές τουρκικές δυνάμεις, προκαλώντας σημαντικές απώλειες στον αντίπαλο, αλλά με βαρύ τίμημα σε νεκρούς και τραυματίες.
Οι περιοχές γύρω από τη Λευκωσία που καταλήφθηκαν ή πέρασαν υπό τουρκικό έλεγχο περιλάμβαναν, μεταξύ άλλων:
- Μια Μηλιά
- Κυθρέα
- Δίκωμο
- Άγιος Επίκτητος
- Κουτσοβέντης
- Παλαίκυθρο
- Βώνη
Η πτώση της Μόρφου και της δυτικής Κύπρου
Στο δυτικό μέτωπο, οι τουρκικές δυνάμεις προχώρησαν προς τη Μόρφου, μια περιοχή γνωστή για την παραγωγή εσπεριδοειδών και την οικονομική της δραστηριότητα.
Η κατάληψη της Μόρφου στις 16 Αυγούστου αποτέλεσε ένα ακόμη μεγάλο πλήγμα. Χιλιάδες κάτοικοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους.
Μαζί με τη Μόρφου χάθηκαν πολλά χωριά της περιοχής, μεταξύ των οποίων:
- Αργάκι
- Λεύκα
- Κατωκοπιά
- Ζώδια
- Περιστερώνα Μόρφου
- Αυλώνα
- Πάνω Ζώδια
Η Καρπασία – Ο τελευταίος μεγάλος εκτοπισμός
Η τουρκική προέλαση έφτασε μέχρι την ανατολική άκρη της Κύπρου, καταλαμβάνοντας μεγάλο μέρος της χερσονήσου της Καρπασίας.
Χωριά με μακραίωνη ελληνική παρουσία, όπως:
- Ριζοκάρπασο
- Γιαλούσα
- Αγία Τριάδα
- Γαληνόπορνη
- Κώμα του Γιαλού
- Λιθράγκωμη
- Βασίλι
βρέθηκαν υπό τουρκικό έλεγχο.
Οι κάτοικοι πολλών χωριών οδηγήθηκαν στην προσφυγιά, ενώ όσοι παρέμειναν αντιμετώπισαν δύσκολες συνθήκες ως εγκλωβισμένοι.
16 Αυγούστου – Η κατάπαυση του πυρός
Στις 16 Αυγούστου 1974 τέθηκε σε ισχύ η κατάπαυση του πυρός. Μέχρι τότε, η Τουρκία είχε καταλάβει περίπου το 37% του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Ο απολογισμός ήταν βαρύς:
- Περισσότεροι από 160.000 Ελληνοκύπριοι εκτοπίστηκαν.
- Χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν.
- Εκατοντάδες παρέμειναν αγνοούμενοι.
- Χιλιάδες οικογένειες έχασαν σπίτια, περιουσίες και πατρογονικές εστίες.
Η μνήμη 52 χρόνια μετά
Πενήντα δύο χρόνια μετά, το σύνθημα “Δεν Ξεχνώ” παραμένει βαθιά χαραγμένο στη συλλογική μνήμη του κυπριακού λαού. Οι κατεχόμενες πόλεις και τα χωριά συνεχίζουν να αποτελούν σημείο αναφοράς για χιλιάδες οικογένειες, ενώ η μνήμη του 1974 περνά από γενιά σε γενιά, υπενθυμίζοντας τον ξεριζωμό, τις θυσίες και τον αγώνα για την απελευθέρωση της πατρίδας και την επιστροφή στις πατρογονικές εστίες.
